50 quy tắc trên mâm cơm - Nét đẹp văn hóa và giáo dục trong từng bữa cơm Việt

"Ăn trông ngồi, ngồi trông hướng" – từ ngàn xưa, ông bà ta đã coi việc ăn uống như một phần quan trọng trong quá trình giáo dục nhân cách. Mâm cơm gia đình không chỉ đơn thuần là nơi quây quần, mà còn là lớp học đầu tiên dạy ta cách cư xử, biết nhường nhịn, biết tôn trọng người khác, và hiểu thế nào là “ăn cho ra ăn”. Những quy tắc dưới đây nghe thì có vẻ nhiều, nhưng kỳ thực chỉ là những điều nhỏ nhặt, nhẹ nhàng mà mọi gia đình Việt đều từng thủ thỉ dạy con từ tấm bé. Không ai bắt buộc, không ai giảng giải gay gắt – tất cả đều xuất phát từ mong muốn giữ gìn sự tinh tế, mực thước trong lối sống Việt Nam.

I. Quy tắc dùng đũa

1. Không và quá 3 lần khi đưa bát cơm lên miệng.
2. Khi gắp thức ăn, không đưa thẳng vào miệng mà phải đặt vào bát riêng rồi mới ăn.
3. Không dùng đũa, muỗng cá nhân để quấy vào tô chung.
4. Không xới lộn đĩa thức ăn để chọn miếng ngon hơn.
5. Tuyệt đối tránh cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm.
6. Không nhúng đầu đũa đã ăn vào bát nước chấm chung.
7. Muốn gắp đồ ăn cho người khác, phải trở đầu đũa hoặc dùng đôi đũa chung.
8. Không liếm, cắn đũa hoặc muỗng.
9. Đôi đũa chưa dùng đến phải đặt vào mâm hoặc đĩa trên bàn nếu trên bàn có dùng đĩa lót bát hoặc đồ gác đũa. Không vừa cầm bát vừa cầm đũa bằng 1 tay cũng như không được ngậm đũa để rảnh tay làm việc khác chẳng hạn như múc canh.

II. Quy tắc khi ngồi ăn

10. Ngồi ăn dù trên chiếu hay ghế đều không rung đùi, rung đùi là tướng bần tiện của nam, tướng dâm dục của nữ, cực kỳ vô lễ.
11. Giữ khoảng cách ngồi vừa phải, không ngồi quá xa hay quá sát mâm.
12. Ngồi trên ghế thì phải giữ thẳng lưng. Ngồi trên chiếu thì chuyển động lưng và tay nhưng không được nhấc mông.
13. Không để tay dưới bàn hay chống lên bàn mà bưng bát và cầm đũa, khi chưa bưng bát thì phần cổ tay đặt nhẹ nhàng trên bàn.
14. Không chống cằm khi ăn, tạo hình ảnh uể oải, thiếu tôn trọng.
15. Tránh nói khi miệng đang đầy cơm.
16. Không chu miệng thổi thức ăn nóng mà múc chậm phần nguội hơn ở sát thành bát đĩa.
17. Muỗng múc canh nên úp xuống khi đặt lại bát.
18. Khi ăn món nước như canh, chè, xúp, cháo… nếu dọn bát nhỏ hay chén tiểu thì có thể bưng bát trên 2 bàn tay để uống nhưng không được kèm đũa thìa. Nếu dọn bát lớn hay đĩa sâu thì dùng thìa múc ăn, tới cạn thì có thể một tay hơi nghiêng bát đĩa sâu ra phía ngoài, một tay múc chứ không bưng tô to đĩa sâu lên húp như kiểu chén tiểu. Món canh có sợi rau nên dọn bát nhỏ, món gọn lòng thìa có thể dùng bát lớn, đĩa sâu
19. Không ăn trước người lớn tuổi, chờ bề trên bưng bát lên mình mới được ăn. Nếu đi làm khách không có gắp đồ ăn trước chủ nhà hay người chủ bữa cơm (trừ khi bạn được đề nghị gắp trước trong một dịp nhất định).
20. Khi chấm vào bát nước chấm, chỉ nhúng phần thức ăn, không nhúng đầu đũa vào bát nước chấm, miếng đã cắn dở không được chấm.
21. Không nói, không uống rượu, không húp canh khi miệng còn cơm.
22. Khi nhai tối kỵ chép miệng.
23. Không gõ đũa bát thìa.
24. Không tạo tiếng ồn khi ăn (ví dụ húp soàm soạp)
25. Dù là trong khuôn khôt gia đình hay khi làm khách, tuyệt đối không chê khi món ăn chưa hợp khẩu vị mình.
26. Không gắp liên tục 1 món dù đó có là món khoái khẩu của mình.
27. Phải ăn nếm trước rồi mới thêm muối, tiêu, ớt, chanh v.v…, tránh vừa ngồi ăn đã rắc đủ thứ gia vị phụ trội vào phần của mình.
28. Phải ăn hết thức ăn trong bát, thể hiện sự tôn trọng với người nấu.
29. Dọn mâm cơm phải nhớ dọn âu nhỏ đựng xương, đầu tôm, hạt thóc hay sạn sót trong cơm…
30. Trẻ em quá nhỏ dọn mâm riêng và có người lớn trông chừng để tránh gây lộn xộn bữa ăn của người già.
31. Khi trẻ em muốn ăn món mà nó ở xa tầm gắp, phải có người lớn lấy hộ chứ không được nhoài người trên mâm. Trong gia đình, khi trẻ em ngồi cùng mâm với người lớn thì sắp cho bé một đĩa thức ăn nhỏ ngay bên cạnh với đồ ăn đã lóc xương và thái nhỏ. Với người cao tuổi cũng vậy, dọn riêng đĩa cá thịt đã lóc xương, thái nhỏ hay ninh mềm hơn.
32. Không để các vật dụng cá nhân: túi xách, điện thoại di động… lên bàn ăn.
33. Nếu muốn để phần cho người ăn sau, cần để ngay từ đầu vào đĩa riêng, không khi nào để phần theo kiểu ăn dở còn lại trong đĩa.
34. Ăn từ tốn, không ăn hối hả, không vừa đi vừa nhai.
35. Nếu bị cay thì xin phép ra ngoài hắt xì hơi, xỷ mũi.
36. Cần chú ý tay áo khi gắp đồ ăn.
37. Tránh ợ khi ngồi ăn (trừ người cao tuổi, 70 tuổi trở lên và trẻ nhỏ mà ợ khi ngồi ăn mới không bị coi là bất lịch sự)
38. Nếu ăn gặp xương hoặc vật lạ trong thức ăn, cần từ từ lấy ra, không được nhè ra toàn bộ tại bàn.
39. Khi ăn không được để thức ăn dính ra mép, ra tay hay vương vãi.
40. Không được phép quá chén, vui thôi đừng vui quá.
41. Nên thành thực nói về việc ăn kiêng, dị ứng (nếu có) khi được mời làm khách để tránh bất tiện cho chủ nhà.
42. Khi đang ăn mà có việc riêng phải xin phép rồi mới rời mâm.
43. Phụ nữ sau ăn cần tô lại son hay trang điểm lại thì xin phép vào phòng vệ sinh, không tô son trên bàn ăn trước mặt người khác.
44. Nhà có khách cần cẩn trọng khi nấu, chất cay để phụ trội bày thêm, tránh bất tiện cho khách khi họ không ăn được cay hay một vài gia vị đặc biệt.
45. Nếu là khách, ngồi theo sự sắp xếp của chủ nhà, không tự ý ngồi vào bàn ăn khi chủ nhà chưa mời ngồi.
46. Phong tục mời tùy theo gia đình.
47. Nếu thuận tay trái thì nói trước để chọn chỗ ngồi phù hợp, tránh va chạm tay với người cùng mâm.
48. Nếu thấy thức ăn lớn nên xin cắt nhỏ để mọi người được thuận tiện.
49. Ngày xưa, có lúc người giúp việc ăn cùng mâm với chủ nhà, khi gắp, chủ nhà để thế tay ngang nhưng người giúp việc thế tay úp. Nhìn là biết ngay.
50. Nhất thiết nói cảm ơn sau bữa ăn. Đừng tiếc lời khen ngợi những món ngon.

Xã hội dần hiện đại, người Việt không ép buộc nhau phải răm rắp theo những điều này. Nhưng khi hiểu rồi, bạn sẽ thấy mỗi quy tắc nhỏ đều bắt nguồn từ sự tôn trọng lẫn nhau – một điều mà mọi nền văn hóa đẹp đều hướng tới.

Như câu ca xưa: “Học ăn, học nói, học gói, học mở” – bữa cơm Việt không chỉ là chuyện ăn, mà còn là câu chuyện về cách cư xử, làm sao để lịch sự, tinh tế hơn mỗi ngày.